Dr Marlies Bongers – Gynaecoloog
“Kennis over je menstruatie helpt om beter voor jezelf te zorgen. Je hoort wel over de biologie rondom menstruatie, maar niet over de ervaring. Dat een menstruatie die veel pijn veroorzaakt niet normaal is. Als er iemand in je omgeving of een arts zegt “ja, die pijn hoort erbij”, dan ga je nooit meer naar een arts terug met je klachten.”
Dr Marlies Bongers is zonder twijfel een Game Changer in de gynaecologie en heeft zich hard ingezet om het taboe rond menstruatieproblemen te doorbreken. Zo richtte ze onder andere de eerste polikliniek op die zich specifiek richt op hevige menstruatieklachten en was ze in Nederland een pionier met innovatieve methodes om deze klachten te verhelpen. Haar bijdragen hebben veel betekend voor de ontwikkeling van kennis en behandelingen van menstruatieproblemen. Haar werk werd dan ook onder meer beloond met de Els Borst Oeuvreprijs én een benoeming tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Hoewel Marlies afgelopen jaar met pensioen is gegaan, zit ze zeker nog stil. Ze blijft actief strijden voor meer kennis en innovatie, zodat vrouwen met hevige menstruaties beter geholpen kunnen worden.
—
Allereerst een persoonlijke vraag: herinner je je eigen eerste menstruatie nog?
Jazeker. Ik ben opgegroeid in een gezin met drie meisjes, ik was de oudste. En mijn vader was eigenlijk altijd wel van de voorlichting, dus we wisten wel van alles. Ik denk dat ik twaalf was, in ieder geval niet heel vroeg en niet heel laat. Ik ging ’s ochtends plassen en toen ik daar bloed zag schrok toch wel. Dus ik ging naar de slaapkamer van mijn ouders, deed de deur open en zei “ik ben ongesteld”. En mijn vader, die zag ik als een duveltje recht op overeind komen, en mijn moeder een beetje traag erachteraan. ‘Nou, mooi’ zeiden ze. Dus ja, dat was gewoon heel positief.
Hoe heb je zelf je menstruatie ervaren?
Ik ben wel een boffer, want ik heb eigenlijk nooit menstruatieproblemen gehad. Nooit extreem veel bloedverlies, nooit extreem veel buikpijn.
De overgang was wel een rare periode. Ik ben pas laat in de overgang gegaan, ik denk dat ik al 56 was ofzo, dus dat was op zich ook weer een gelukje. Ik had wel opvliegers of dat ik dan een tijdje niet goed sliep, maar ook dat was allemaal wel te doen. Maar in die tijd had ik wel permanent duizeligheidsklachten. Dat was niet zo fijn, ook met werk. Maar de neuroloog zei dat het niets ernstigs was, en uiteindelijk was het ook gewoon weer weg. Nu denk ik dat dat toch wel met die hormonale cyclus te maken heeft gehad.
In je werk als gynaecoloog heb je je met name gespecialiseerd in hevige menstruele bloedingen, endometriose en bekkenbodemklachten. Vanwaar de interesse in Gynaecologie in het algemeen, en deze onderwerpen specifiek?
Toen ik moest kiezen wat ik zou studeren, was het duidelijk dat het geneeskunde zou worden, omdat ik biologie op school leuk vond, vooral het menselijk lichaam. Mijn coschappen liep ik bij de vrouwenkliniek in Groningen, waar Rik van Lunsen zich destijds inzette voor gynaecologisch onderzoek. Vrouwen stelden zich dan vrijwillig beschikbaar voor onderzoek, zodat het goed uitgevoerd werd en ze konden aangeven waar het pijn deed, enzovoort. Daarna liep ik coschappen in Zwolle bij de verloskunde, waar ik veel vrijheid kreeg en met leuke mensen werkte. Op basis van deze positieve ervaringen besloot ik gynaecoloog te worden.
In mijn werk zag ik zoveel vrouwen waarvan ik dacht “jeetje, wat een lijdensweg”. En in mijn eerste jaren vroeg ik me af waarom moet die baarmoeder eruit bij al die vrouwen die hevig menstrueren. Alternatieven, zoals de hormoonspiraal, bestonden toen nog niet. In die tijd begonnen er innovaties op te komen zoals endometriumablatie. Dit is een ingreep waarbij het baarmoederslijmvlies eenmalig behandeld wordt zodat er geen hevige menstruatie meer is, want als er geen slijmvlies is hoeft het ook niet te worden afgestoten. Ik heb me er toen hard voor gemaakt om deze nieuwe technieken hier in de kliniek te introduceren.
Begin jaren 2000 richtte je dus de allereerste Nederlandse poli op, specifiek gericht op hevige menstruatieklachten. Hoe kwam je tot dit, destijds, vernieuwende idee, en wat was er precies zo revolutionair aan deze poli?
Door mijn werk en onderzoek naar endometriumablatie kwam ik op internationale congressen in aanraking met gynaecologen uit de wereld, en daar zag ik dat de Engelsen vooruitliepen. Ze hadden een ‘één-consult kliniek’ geïntroduceerd: bij hevig menstrueel bloedverlies kon een vrouw na het gesprek en onderzoek meteen een echo krijgen. Als er een poliep of stukje slijmvlies zichtbaar was, kon dat direct verwijderd worden. Waar vrouwen eerst vijf keer terug moesten komen naar de gynaecoloog, was dit nu dus gereduceerd tot één of twee keer. Ik vond dit zo klantvriendelijk dat ik vroeg of we het hier konden introduceren. In Nederland liepen we daar destijds echt in voorop. Er zijn zelfs nog steeds klinieken die dit niet in één consult doen.
Het is geen geheim dat nog steeds veel vrouwen rond blijven lopen met pijnklachten, of niet goed doorverwezen worden. Zeker omdat pijn subjectief is, er weinig over gesproken wordt en vrouwen ook nog vaak te horen krijgen ‘de pijn hoort er nou eenmaal bij’. Kun je algemeen advies geven wanneer vrouwen toch echt aan de bel moeten trekken met menstruatie problemen?
Ja, ik denk dat als je als vrouw denkt “ohnee, help, weer die menstruatie”, dat is gewoon niet goed. Dus bijvoorbeeld door de hoeveelheid bloedverlies, of dat je dubbelgeklapt op de bank zit en denkt “als ik die eerste dag maar doorkom”. Maar ook als je het gevoel hebt dat je door mentale klachten voorafgaand aan een menstruatie bijna niet kan functioneren. Dus pijn, bloedverlies, algemeen welbevinden rond die tijd.
En dat is zo moeilijk voor jezelf, omdat je geen referentiegraad hebt. Je hebt natuurlijk wel soms zusjes, vriendinnen of je moeder. Maar als er iemand in je omgeving of een arts zegt “ja, dat hoort erbij”, dan ga je nooit meer naar een arts terug met deze klacht.
Is er enige indicatie waardoor de ene persoon meer menstrueel bloedverlies heeft dan de ander?
Het kan zo zijn dat moeder en dochter vergelijkbare menstruatieklachten hebben, alleen is dit maar in iets van vijftien procent van de gevallen een verklaring. Maar als een moeder aangeeft veel te hebben gemenstrueerd, is dat voor de dochter dus meestal minder alarmerend.
Er kunnen ook medische oorzaken zijn voor hevig menstrueren, zoals afwijkingen in de baarmoeder. Bijvoorbeeld vleesbomen. Ik noem ze altijd spierbollen, ik vind vleesbomen zo’n vreselijk woord! Spierbollen kunnen hevige bloedingen en krampen veroorzaken als ze in de baarmoederholte zitten. Als ze aan de buitenkant zitten, veroorzaken ze vaak geen klachten en kunnen ongemerkt groeien. Dus voordat je dat dan voelt, dan is die echt wel groot. Een andere aandoening is adenomyose, waarbij baarmoederslijmvlies in de kliergangetjes van de baarmoederspier groeit. Dat gaat tijdens de menstruatie in die spier mee menstrueren. Je kan je voorstellen dat dat kan zorgen voor hevigere menstruaties en buikpijn, en het kan ook leiden tot tussentijds bloedverlies.
Het thema van International Women’s Day van dit jaar is: “For all women and girls: Rights. Equality. Empowerment”. In de medische wereld is racisme helaas nog een voorkomend probleem. Zoals bijvoorbeeld in de zwangerschap- en geboortezorg, waar ongelijkheid door “de witte blik” – oftewel vooroordelen en stigmatisering in de medische zorg – nog steeds voorkomt (RoSa vzw). Zijn er in de menstruatiezorg nog specifieke uitdagingen voor menstruele zorg aan mensen van kleur?
Sommige aandoeningen die leiden tot hevig menstrueel bloedverlies blijken ook ras afhankelijk, zoals vleesbomen. Donkere vrouwen hebben daar veel meer klachten van dan witte vrouwen. Maar waarom het zo ras afhankelijk is, dat weten we gewoon nog niet. Dat moet zeker verder onderzocht.
In 2022 kwam je boek Biografie van de Baarmoeder uit, en op 13 maart zal het ook in het Engels verschijnen onder de naam Pear Shaped. Daarnaast heb je ook bijgedragen aan de onlangs verschenen Menstruatieverhalen, een onderdeel van Praten Over Gezondheid, waarin de ervaringen van mensen die menstrueren centraal staan. Wat hoop je te bereiken met zowel je boek als je bijdrage aan Menstruatieverhalen, en wat kunnen we leren van de verschillende ervaringen die hierin worden gedeeld?
Toch vooral om vrouwen te helpen om een beetje inzicht te krijgen. Ik denk dat kennis helpt om beter voor jezelf te zorgen. Dus bij Menstruatieverhalen kun je de verhalen van anderen horen, waarvan je kan denken “goh, dat heb ik ook”. Of als je jong bent kun je in ons boek lezen over de overgang, wat er allemaal gaat gebeuren. Het helpt toch als je een beetje een bodem aan kennis hebt in plaats van dat de overgang als een soort verschrikking over je heen komt. En toch ook wel grappig dat er zo weinig boeken over de baarmoeder zijn geschreven, want het feit dat Amerikanen ons boek vertalen omdat ze zelf geen boek hebben over de baarmoeder hebben is wel bijzonder.
Er moet veel meer gepraat worden over menstruatie, niet alleen tussen vrouwen, maar ook met jongens. Hoe normaler wij ermee omgaan, hoe makkelijker het voor mannen wordt om te accepteren dat het erbij hoort.
Hoe kunnen scholen hieraan bijdragen?
Voorlichting op scholen kan veel beter en is essentieel. Je hoort wel over het hersenaanhangsel en hormonen, maar niet dat een menstruatie die veel pijn veroorzaakt niet normaal is. Deze boodschap over de ervaring wordt op scholen vaak niet gegeven, en hoewel er wat kleine initiatieven zijn om dat te veranderen, is dat allemaal nog veel te beperkt.
Het viel me bij de Menstruatieverhalen ook op dat veel mensen aangeven een moeizame ervaring met hun artsen te hebben: klachten worden weggewuifd, verkeerd begrepen en/of er wordt niet accuraat doorverwezen. Hierdoor vallen velen terug op zelf online onderzoek doen, om met hun eigen opgedane kennis zorg op te eisen. Wat is er, naar jouw mening, voor nodig zodat klachten serieus worden genomen?
Voor huisartsen is het moeilijk om aandoeningen die hevige menstruaties veroorzaken te herkennen, vooral omdat ze er niet dagelijks mee te maken hebben. Want onderzoek heeft aangetoond dat huisartsen slechts zes tot acht vrouwen per jaar met menstruatieklachten zien. Veel vrouwen komen hier namelijk niet mee naar de huisarts. Dus, ja, dan weet je er dus ook niet zoveel van en sla je er dus ook niet echt op aan. Daarom is kennis onder de bevolking essentieel; hoe meer je weet, hoe makkelijker het is om naar de dokter te gaan.
Wij zijn dus hard bezig om Menstruatieverhalen onder de aandacht te brengen bij huisartsen en op belangrijke medische websites zoals Thuisarts en DeGynaecoloog. Vrouwen moeten deze informatie tegenkomen, want als je denkt dat je klachten normaal zijn, ga je niet zoeken.
Je bent dan misschien officieel wel met pensioen, maar je zit zeker niet stil. Waar hou je je tegenwoordig nog allemaal mee bezig?
Voor het ziekenhuis hier, het Máxima MC, ben ik nog lid van het mProve Transformation Team. Samen met de andere zes mProve opleidingsziekenhuizen in Nederland richten we ons op wetenschappelijke innovatie en samenwerking om de zorg te verbeteren. We hebben transformatieprojecten opgezet, waaronder acht klinische en vier digitale innovaties, waar ik als specialist de medische vraagstukken beoordeel. Een voorbeeld is het project voor baarmoederverwijdering als dagbehandeling, zodat vrouwen dezelfde dag naar huis kunnen. Dit is comfortabeler voor de vrouwen en bespaart ziekenhuisbedden en verpleging. We willen dit nu als standaardzorg aanbieden in alle zeven ziekenhuizen.
Daarnaast ben ik nog steeds hoogleraar aan het Maastricht Universitair Medisch Centrum (MUMC), waar ik nog promovendi begeleid. Samen met hun richt ik me met name op Endometriose, zoals een landelijke studie over de vraag of Endometriosecystes medicamenteus behandeld moeten worden of operatief verwijderd. Deze studie is wereldwijd uniek, en we analyseren nu de data om te bepalen welke behandeling het beste is. De grote focus hierbij is de verandering in zowel symptoomvermindering als ook kwaliteit van leven.
Het moge duidelijk zijn dat je gedurende je hele carrière, en nog steeds, erg veel bezig bent met innovatie in gynaecologie. Wat zijn op dit moment de spannendste innovatie(s)/ontwikkelingen waar we naar uit kunnen kijken?
In ons ziekenhuis werkt iemand aan een alternatieve techniek voor endometriumablatie. Nu wordt dat gedaan met de NovaSure techniek, maar soms is niet iedereen daar tevreden mee. Bij tien tot vijftien procent van de vrouwen wordt de baarmoeder toch nog verwijderd. Ik denk mee over de ontwikkeling van deze techniek en of die beter kan worden dan de huidige.
Daarnaast heb je Choice, een hele innovatieve techniek voor anticonceptie zonder hormonen, door middel van een klein klepje in de eileiders. Het kan openstaan, zodat je zwanger kunt worden, of dicht, zodat je niet zwanger kunt worden. En het uiteindelijke doel is een product te ontwikkelen wat ook makkelijk weer te verwijderen is als iemand het niet meer wil. Ze zijn technisch inmiddels al heel ver, maar je hebt er een lange adem voor nodig; het ontwikkelen kost veel tijd en geld.
Als je één ding mocht kiezen wat de medische wetenschap nog moet oplossen, wat zou dat dan zijn?
De oorzaak of het begin van Endometriose. Je wilt eigenlijk weten waarom de ene vrouw er wel last van heeft en de andere niet, dat weten we nu nog niet. Dan heb je ook aanknopingspunten waar je moet beginnen met het voorkomen. De hele wereld zoekt naar biomarkers, maar die zijn tot nu toe nog niet gevonden.
Leestip:
- Boek: Biografie van de Baarmoeder (‘Pear Shaped’), in Nederlands en Engels
Links
- Website Menstruatieverhalen
- Voor een professioneel inzicht: Marlies’ profiel op LinkedIn
